Czy opłata reprograficzna obejmuje wszystkie dyski twarde i nośniki pamięci? SSD, HDD i NVMe pod lupą

Jeżeli chcesz uporządkować podstawy: czym jest opłata reprograficzna, kogo dotyczy, z jakich przepisów wynika oraz co dokładnie przewiduje projekt nowelizacji wykazu urządzeń i nośników, to te kwestie szczegółowo omówiliśmy w artykule: „Nowy „podatek” od smartfonów i laptopów? Opłata reprograficzna i opłata od czystych nośników i urządzeń 2026”

Dziś wiemy, że z dniem 1 stycznia 2026 roku nowe przepisy dotyczące opłaty reprograficznej nie weszły w życie.

Punktem wyjścia do oceny czy opłata reprograficzna może obejmować określone kategorie sprzętu, musi być prawidłowe ustalenie, czym w ogóle są poszczególne rodzaje dysków i nośników pamięci, zarówno z perspektywy technicznej, jak i funkcjonalnej.

W praktyce obrotu występują dziś cztery podstawowe grupy urządzeń/nośników, które są przedmiotem dyskusji o opłacie reprograficznej:

Dopiero po takiej klasyfikacji możliwe jest przejście do kolejnego etapu analizy, czyli odpowiedzi na pytanie, które z tych kategorii mieszczą się w aktualnym lub projektowanym wykazie urządzeń i nośników objętych opłatą reprograficzną, a które są do niego sztucznie „dopisywane” w drodze nadinterpretacji.

Podstawą prawną opłaty reprograficznej jest art. 20 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Przepis ten nie wprowadza ogólnej opłaty od „sprzętu zdolnego do zapisu danych”, lecz wskazuje konkretne kategorie urządzeń, od których opłata może być pobierana.

Ustawodawca wymienia wprost:

• magnetofony,
• magnetowidy,
• kserokopiarki,
• skanery,

oraz posługuje się pojęciem „innych podobnych urządzeń”, a także związanych z nimi czystych nośników. Jednocześnie ustawodawca odsyła do aktu wykonawczego, w którym dopiero ma zostać doprecyzowane, jakie dokładnie urządzenia i nośniki podlegają opłacie i w jakiej wysokości. Istotne jest, że ustawa nie obejmuje wszystkich urządzeń technicznych zdolnych do zapisu danych, lecz wyłącznie takie, które co do zasady służą utrwalaniu utworów w ramach dozwolonego użytku osobistego.

Aktem wykonawczym jest rozporządzenie Ministra Kultury w sprawie określenia kategorii urządzeń i nośników służących do utrwalania utworów oraz opłat od tych urządzeń i nośników. To właśnie ono zawiera konkretny wykaz sprzętu objętego opłatą.

Rozporządzenie nie tworzy nowej kategorii obowiązku, lecz realizuje delegację ustawową. Oznacza to, że może doprecyzowywać pojęcia użyte w ustawie, ale nie może ich dowolnie rozszerzać na sprzęt, który nie jest funkcjonalnie podobny do urządzeń wskazanych w ustawie. W praktyce oznacza to, że każda próba objęcia opłatą nowej kategorii sprzętu musi mieścić się w granicach pojęcia „urządzeń podobnych” do magnetofonów czy magnetowidów.

Kluczowym elementem rozporządzenia jest załącznik zawierający wykaz urządzeń i czystych nośników. Wykaz ten ma charakter zamknięty tj. opłacie podlegają wyłącznie te urządzenia i nośniki, które zostały w nim wprost wymienione.

W aktualnym stanie prawnym w wykazie urządzeń oraz związanych z nimi czystych nośników znajdują się:

• Komputerowy dysk twardy STANDARD,
• Inny niż komputerowy dysk twardy w pozostałych urządzeniach umożliwiających utrwalanie utworów lub przedmiotów praw pokrewnych, w tym audio lub audiowizualnych,
• Karty pamięci (w tym pendrive i inne półprzewodnikowe wymienne pamięci masowe).

To prowadzi do kluczowego pytania interpretacyjnego: jak rozumieć pojęcia użyte w wykazie i które z nowoczesnych nośników mogą się w nich mieścić?

Pojęcie „komputerowego dysku twardego STANDARD” nie zostało zdefiniowane w przepisach, jednak jego znaczenie należy ustalać w oparciu o funkcję, przeznaczenie oraz kontekst całego wykazu. Nie zapominajmy, że urządzenie to zostało dopisane do wykazu w 2008 roku, więc interpretacji należy dokonywać biorąc pod uwagę stan technologiczny sprzed niemal 20 lat. Chodzić powinno o dysk przeznaczony do komputerów osobistych użytkowników końcowych, wykorzystywany jako podstawowy nośnik danych
w typowym użytku konsumenckim.

W tym sensie pojęcie to historycznie odnosi się do klasycznych dysków HDD, stosowanych w komputerach stacjonarnych i laptopach. Próby automatycznego zaliczania do tej kategorii dysków SSD budzą wątpliwości, ponieważ nie są one wprost wymienione w wykazie, różnią się konstrukcyjnie i technologicznie od klasycznych dysków talerzowych a ich obecność w komputerach wynika dziś z rozwoju technologii, a nie z intencji ustawodawcy wyrażonej wprost w przepisach.

Jeszcze większe wątpliwości dotyczą NVMe, które nie tylko nie są dyskami twardymi „standardowymi”, ale również nie funkcjonują jako samodzielne nośniki konsumenckie, lecz jako wyspecjalizowane komponenty przeznaczone do zabudowy w systemach informatycznych.

Druga kategoria z wykazu obejmuje „inny niż komputerowy dysk twardy w pozostałych urządzeniach umożliwiających utrwalanie utworów lub przedmiotów praw pokrewnych, w tym audio lub audiowizualnych”.

Kluczowe znaczenie ma tu kontekst funkcjonalny: chodzi o dyski stanowiące element urządzeń służących bezpośrednio do utrwalania utworów, takich jak urządzenia audio lub audiowizualne. Nie jest to kategoria „rezerwowa” dla wszelkich dysków, które nie mieszczą się w pojęciu „STANDARD”.

W konsekwencji: nie powinna obejmować ona np. dysków serwerowych, komponentów infrastrukturalnych i nośników wykorzystywanych w działalności profesjonalnej lub gospodarczej, jak również NVMe, które nie są elementem urządzeń służących utrwalaniu utworów, lecz elementem systemów przetwarzania danych.

„Innym niż komputerowy dysk twardy” może być więc wyłącznie taki dysk, który nie jest przeznaczony do komputera osobistego, lecz stanowi element konkretnego urządzenia, przy czym urządzenie to służy bezpośrednio do utrwalania utworów lub przedmiotów praw pokrewnych, najczęściej o charakterze audio albo audiowizualnym.

W praktyce chodzić powinno zatem o dyski instalowane w rejestratorach DVR lub NVR, umożliwiających nagrywanie obrazu i dźwięku, w dekoderach telewizyjnych wyposażonych w funkcję nagrywania (PVR), w profesjonalnych rejestratorach audio i wideo, w urządzeniach typu hard-disk recorder wykorzystywanych do rejestracji materiału dźwiękowego lub audiowizualnego, a także w kamerach lub systemach nagrywających, o ile ich zasadniczą funkcją jest utrwalanie treści. Chodzi więc o dysk jako element urządzenia nagrywającego, a nie o uniwersalny magazyn danych wykorzystywany w systemach informatycznych.

Trzecia kategoria obejmuje „karty pamięci (w tym pendrive i inne półprzewodnikowe wymienne pamięci masowe)”. Konstrukcja językowa przepisu wskazuje, że pojęciem nadrzędnym jest karta pamięci, a pendrive został wymieniony jako jej szczególny przykład. Określenie „inne półprzewodnikowe wymienne pamięci masowe” należy odnosić wyłącznie do nośników podobnych rodzajowo do karty pamięci i pendrive’a.

Oznacza to, że opłatą mogą być objęte wyłącznie takie nośniki, które:

• są samodzielne i wymienne,
• nadają się do bezpośredniego użycia przez użytkownika końcowego,
• pełnią funkcję prostego zapisu i przenoszenia danych.

Na tym tle nośniki NVMe należy oceniać odmiennie. Owszem, są one oparte na technologii półprzewodnikowej i służą do zapisu danych, a więc w sensie technicznym można je określić jako nośniki pamięci masowej. Nie oznacza to jednak, że stanowią one „nośniki” w rozumieniu przepisów o opłacie reprograficznej. Nośniki NVMe nie są samodzielnymi nośnikami wymiennymi, lecz wyspecjalizowanymi komponentami systemowymi, przeznaczonymi do zabudowy wewnątrz urządzeń lub systemów informatycznych. Do ich funkcjonowania niezbędne jest odpowiednie środowisko sprzętowe i programowe, a ich instalacja ma charakter techniczny, a nie użytkowy.

Co istotne, art. 20 ust. 1 pkt 3 ustawy przewiduje możliwość objęcia opłatą wyłącznie takich nośników, które nadają się do używania w urządzeniach, o których mowa w pkt 1 i 2 tego przepisu, a więc w urządzeniach służących bezpośrednio do utrwalania utworów w ramach dozwolonego użytku osobistego. Tymczasem nośniki NVMe nie są przeznaczone do współpracy z tego rodzaju urządzeniami, lecz do przetwarzania danych w komputerach, serwerach i innych systemach informatycznych. Ich typowe przeznaczenie nie polega na sporządzaniu kopii utworów przez osoby fizyczne na własny użytek, lecz na zapewnieniu wydajności, bezpieczeństwa i ciągłości przetwarzania danych.

W konsekwencji, choć NVMe stanowią półprzewodnikowe nośniki danych w sensie technicznym, nie są one nośnikami wymiennymi podobnymi do kart pamięci czy pendrive’ów, ani nie spełniają funkcjonalnych przesłanek z art. 20 ust. 1 pkt 3 ustawy. Próby kwalifikowania ich jako „inne półprzewodnikowe wymienne pamięci masowe” prowadziłyby do oderwania wykładni przepisów od ich celu, jakim jest rekompensata za dozwolony użytek osobisty, i skutkowałyby objęciem opłatą komponentów, które z tym mechanizmem nie mają żadnego rzeczywistego związku.

Na podstawie obowiązującego wykazu można przyjąć, że potencjalnie opłatą reprograficzną mogą być objęte:

• klasyczne dyski twarde przeznaczone do komputerów osobistych,
• zewnętrzne dyski twarde SSD i HDD sprzedawane jako samodzielne nośniki,
• karty pamięci i pendrive’y.

Jak podają autorzy uzasadnienia planowanej nowelizacji – aktualnie z wszystkich 53 pozycji w obecnie obowiązujących załącznikach nr 1 i nr 2 zmienianego rozporządzenia prawie połowa wpływów z opłaty od czystych nośników i urządzeń przypada na komputerowy dysk twardy.

Projektowana nowelizacja rozporządzenia próbuje wprost odpowiedzieć na część wątpliwości związanych z nowoczesnymi nośnikami danych, jednak robi to w sposób niepełny i selektywny. W nowelizowanym wykazie urządzeń i nośników pojawia się bowiem wyraźne doprecyzowanie, zgodnie z którym opłatą mają być objęte:

„Dysk twardy, w tym HDD lub SSD, oraz zewnętrzne dyski twarde, w tym HDD lub SSD”.

Tym samym projektodawca po raz pierwszy expressis verbis wskazuje dyski SSD jako kategorię objętą opłatą reprograficzną, kończąc dotychczasowe spory interpretacyjne dotyczące tego, czy można je „podciągać” pod pojęcie komputerowego dysku twardego STANDARD. Jednocześnie jednak w dalszym ciągu nie pojawia się żadne odniesienie do nośników NVMe.

To pominięcie nie jest neutralne. Skoro projekt nowelizacji wprost wymienia HDD i SSD, a milczy na temat NVMe, trudno uznać, że jest to przypadek. Wręcz przeciwnie,  przy wykazie o charakterze zamkniętym brak wskazania NVMe oznacza, że nośniki te nadal pozostają poza zakresem opłaty, niezależnie od tego, że technicznie są nośnikami półprzewodnikowymi i są powszechnie stosowane w komputerach osobistych. Gdyby intencją projektodawcy było objęcie opłatą również NVMe, należałoby je wskazać wprost, analogicznie jak uczyniono to w odniesieniu do SSD.

Równolegle projekt nowelizacji modyfikuje kategorię kart pamięci, wprowadzając doprecyzowanie:

„Karta pamięci zewnętrznej (w tym pendrive i inne półprzewodnikowe wymienne pamięci masowe)”.

Dodanie określenia „zewnętrznej” nie rozszerza jednak tej kategorii, lecz ją zawęża i porządkuje. Potwierdza ono, że chodzi wyłącznie o samodzielne, wymienne nośniki danych, przeznaczone do bezpośredniego użycia przez użytkownika końcowego. Również na tym tle NVMe nie mieści się w tej kategorii, gdyż nie jest nośnikiem zewnętrznym ani wymiennym w sensie użytkowym.

Co z opłatą, jeśli nowelizacja obejmie całe urządzenia jak komputery i laptopy?

Projekt nowelizacji przewiduje jednocześnie objęcie opłatą nowych kategorii urządzeń, takich jak:

• telefon komórkowy z wbudowaną pamięcią od 32 GB,
• tablet z wbudowaną pamięcią od 32 GB,
• komputer stacjonarny oraz komputer przenośny.

Link do prac legislacyjnych nad zmianą przepisów w zakresie opłaty reprograficznej znajdziesz tutaj: LINK

Jeżeli te przepisy weszłyby w życie, kluczowe znaczenie miałaby zasada jednokrotności opłaty. W sytuacji, w której opłatą reprograficzną objęte byłoby całe urządzenie, nie ma podstaw do dodatkowego naliczania opłaty od dysku twardego lub pamięci masowej wbudowanej w to urządzenie. W przeciwnym razie doszłoby do podwójnego obciążenia tego samego elementu funkcjonalnego – raz jako części urządzenia, drugi raz jako nośnika danych.

W kolejnym wpisie przyjrzymy się natomiast kiedy obowiązek uiszczenia opłaty reprograficznej w ogóle nie powstaje, jak prawidłowo rozumieć pojęcia produkcji, importu i dystrybucji, dlaczego opłata reprograficzna nie jest podatkiem, jak w praktyce wyglądają pisma kierowane przez organizacje zbiorowego zarządzania, jakie informacje mogą być w nich żądane oraz czy i w jakich sytuacjach spór może trafić na drogę sądową.

Jeżeli otrzymałeś pismo od organizacji zbiorowego zarządzania i nie masz pewności, czy w Twoim przypadku w ogóle powstaje obowiązek uiszczania opłaty reprograficznej, w szczególności gdy sprzedajesz komputery, dyski, serwery lub inny sprzęt IT, także za pośrednictwem serwisów aukcyjnych lub platform e-commerce i potrzebujesz rzetelnej analizy prawnej, skontaktuj się z nami. Pomożemy ocenić Twoją sytuację, zweryfikować zasadność roszczeń oraz dobrać właściwy sposób dalszego działania.