Legalne korzystanie z cudzych zdjęć i filmów na YouTube, w podcastach i social media – przewodnik dla twórców cyfrowych

Rozwój platform takich jak YouTube, podcastów, social mediów i blogów podróżniczych sprawił, że coraz więcej osób prowadzi działalność twórczą w internecie. Kanały true crime, materiały edukacyjne, reportaże, vlogi podróżnicze czy formaty dokumentalne często wymagają wykorzystania cudzych zdjęć, filmów lub archiwalnych nagrań.

W praktyce wielu twórców kieruje się jednak błędnym założeniem, że skoro dany materiał jest dostępny w internecie, to można z niego swobodnie korzystać. Powszechne jest również przekonanie, że skoro inne kanały publikują fragmenty filmów lub całe nagrania i nie ponoszą konsekwencji, to takie działanie jest zgodne z prawem.

Takie podejście jest ryzykowne i może prowadzić do poważnych konsekwencji prawnych oraz biznesowych. Platformy cyfrowe stosują zaawansowane systemy wykrywania naruszeń praw autorskich, a właściciele praw coraz aktywniej egzekwują swoje uprawnienia. Materiał może zostać usunięty, monetyzacja przejęta przez właściciela praw, a w skrajnych przypadkach konto twórcy może zostać trwale zablokowane.

Długofalowe budowanie marki osobistej, współpracy sponsorskich i skalowanie działalności wymaga świadomego podejścia do prawa autorskiego.

Legalne korzystanie z cudzych materiałów opiera się na trzech podstawowych filarach:

• domenie publicznej,
• dozwolonym użytku (prawo cytatu i fair use),
• licencjonowaniu.

W kolejnych częściach wyjaśniamy, jak każdy z tych modeli działa w praktyce.

Domena publiczna obejmuje utwory, które nie są objęte ochroną prawa autorskiego. Najczęściej dotyczy to dzieł, których okres ochrony już wygasł, ale warto pamiętać, że istnieje także grupa utworów, które od początku nie podlegały ochronie.

W Polsce i w większości krajów Unii Europejskiej ochrona co do zasady trwa przez 70 lat od śmierci twórcy. Co istotne, okres ten liczy się od końca roku kalendarzowego, w którym twórca zmarł. Oznacza to, że prawa autorskie wygasają z dniem 1 stycznia po upływie 70 lat.

Po tym czasie utwór przechodzi do domeny publicznej i może być wykorzystywany bez uzyskania zgody, zarówno w celach prywatnych, jak i komercyjnych.

Twórcy cyfrowi mogą zatem korzystać z takich materiałów w całości lub części,  modyfikować je, łączyć z własnymi treściami, publikować na platformach społecznościowych, takich jak YouTube, wykorzystywać je w projektach komercyjnych.

W przypadku utworów audiowizualnych, takich jak filmy czy seriale, zasady liczenia okresu ochrony są bardziej złożone niż przy książkach czy fotografii. Zgodnie z ustawą o prawie autorskim okres ochrony liczy się nie od śmierci jednej osoby, lecz od śmierci najpóźniej zmarłego spośród kluczowych współtwórców:

1. głównego reżysera,
2. autora scenariusza,
3. autora dialogów,
4. kompozytora muzyki skomponowanej do filmu.

Dopiero od śmierci ostatniej z tych osób liczy się 70-letni okres ochrony.

W praktyce oznacza to, że wiele znanych polskich filmów z lat 70. i 80. pozostanie chronionych jeszcze przez kilkadziesiąt lat. Dlatego nie można ich swobodnie publikować ani udostępniać, wykorzystywanie scen wymaga licencji albo oparcia się na prawie cytatu a przekonanie, że „stare filmy są w domenie publicznej”, jest błędne.

Producent filmu nie wpływa na długość ochrony praw autorskich do utworu audiowizualnego. Okres ochrony, jak wskazano wyżej, liczony jest od śmierci najpóźniej zmarłego spośród głównych współtwórców (reżysera, scenarzysty, autora dialogów i kompozytora muzyki).

Producent co do zasady nabywa jednak majątkowe prawa autorskie do filmu na podstawie umów zawieranych z twórcami. Oznacza to, że przez cały okres ochrony to właśnie producent (albo podmiot, który przejął od niego prawa) jest uprawniony do korzystania z filmu i udzielania licencji.

Producent filmu dysponować może zatem prawami majątkowymi do filmu do czasu ich wygaśnięcia, a więc może:

• decydować o rozpowszechnianiu, dystrybucji i komercyjnym wykorzystaniu,
• dochodzić roszczeń w przypadku naruszeń,
• udzielać zgód na wykorzystanie fragmentów.

Po upływie okresu ochrony prawa majątkowe wygasają i film przechodzi do domeny publicznej. Wówczas producent nie może już ograniczać korzystania z utworu jako całości.

To szczególnie istotne dla twórców cyfrowych publikujących materiały na YouTube, w podcastach czy kursach online. W praktyce klasyczne produkcje filmowe niemal zawsze pozostają chronione, nawet jeśli mają ponad 40 czy 50 lat.

W Polsce w przypadku wielu starszych produkcji, w tym filmów z okresu PRL, prawa producenta często przysługują instytucjom publicznym, takim jak Wytwórnia Filmów Dokumentalnych i Fabularnych lub inne podmioty, które przejęły katalogi filmowe.

Obok praw autorskich do filmu znaczenie mają także prawa pokrewne, w szczególności prawo do wideogramu. Obejmuje ono pierwsze utrwalenie ruchomych obrazów i przysługuje producentowi nagrania, niezależnie od tego, czy materiał stanowi utwór w rozumieniu prawa autorskiego. Ochrona wideogramu trwa co do zasady 50 lat od jego sporządzenia lub pierwszego rozpowszechnienia. W praktyce oznacza to, że nawet jeśli prawa autorskie do danego materiału wygasły albo nagranie nie ma twórczego charakteru, jego wykorzystanie (np. fragmentów programów informacyjnych czy archiwów telewizyjnych) może nadal wymagać zgody producenta.

Drugim filarem legalnego korzystania z cudzych materiałów jest dozwolony użytek. To zbiór wyjątków od prawa autorskiego, które pozwalają korzystać z cudzych utworów bez zgody twórcy. Kluczowe jest jednak to, że wyjątki te są interpretowane ściśle, a nie rozszerzająco. Oznacza to, że nie można ich stosować „na wszelki wypadek” ani na podstawie powszechnej praktyki internetowej.

W polskim prawie dozwolony użytek stanowi wyjątek od zasady ochrony twórczości i powinien być stosowany w sposób proporcjonalny oraz zgodny z jego celem. W działalności twórców cyfrowych publikujących materiały w internecie najczęściej zastosowanie mają przepisy dotyczące prawa cytatu (art. 29 ustawy o prawie autorskim) oraz art. 29¹ o korzystaniu z utworów na potrzeby parodii, pastiszu lub karykatury, w zakresie uzasadnionym prawami tych gatunków twórczości.

Prawo cytatu pozwala na wykorzystanie fragmentów cudzych utworów, ale tylko wtedy, gdy stanowią one element własnego utworu. Oznacza to, że:

• materiał cytowany nie może być główną treścią,
• musi być włączony w autorską narrację, analizę lub komentarz,
• twórca musi wnosić własną wartość.

Cytat może obejmować: urywki filmów, fragmenty zdjęć, grafiki, nagrania. Nie ma przy tym żadnych sztywnych reguł, takich jak „ile sekund” filmu można wykorzystać czy jaką część zdjęcia wolno pokazać. Kluczowa jest proporcjonalność i funkcja cytatu, a nie jego długość.

Ważne jest także, aby cytat miał konkretny cel. Zgodnie z przepisami może to być m.in.:

• analiza,
• krytyka,
• komentarz,
• edukacja,
• wyjaśnianie,
• informowanie.

Nie wystarczy zatem użycie materiału wyłącznie w celach estetycznych, ilustracyjnych czy dla zwiększenia atrakcyjności filmu. Przykładowo w vlogu podróżniczym czy materiale true crime fragment filmu powinien służyć omówieniu wydarzeń, a nie jedynie „ozdobieniu” treści.

Istotnym elementem jest także oznaczenie źródła i autora. W praktyce oznaczenie powinno być czytelne i możliwe do ustalenia przez odbiorcę. Może znajdować się w opisie filmu, na planszy końcowej czy bezpośrednio na materiale wideo.

W Stanach Zjednoczonych funkcjonuje szersza i bardziej elastyczna koncepcja fair use. Nie jest ona zamkniętym katalogiem wyjątków, lecz testem opartym na kilku kryteriach, takich jak: cel i charakter wykorzystania (np. edukacyjny lub transformacyjny), zakres wykorzystania, charakter utworu czy wpływ na rynek.

Kluczową kategorią jest transformacyjność, czyli to, czy twórca zmienia sens lub funkcję materiału. Dlatego wiele formatów, takich jak komentarze, reakcje, analizy czy podcasty true crime, może mieścić się w ramach fair use.

Należy jednak pamiętać, że fair use nie daje automatycznej ochrony. Jest to argument obronny, który w razie sporu podlega ocenie sądu.

W praktyce zarówno w Polsce, jak i w USA kluczowe znaczenie ma:

• autorski charakter materiału,
• ograniczony zakres wykorzystania,
• rzeczywista funkcja komentarza lub analizy,
• brak konkurencji z oryginalnym utworem.

Twórcy cyfrowi działający globalnie powinni pamiętać, że publikując treści w internecie, funkcjonują w środowisku wielu jurysdykcji. Standardy platform takich jak YouTube nie zawsze pokrywają się z przepisami krajowymi, a automatyczne systemy mogą blokować treści niezależnie od ich legalności.

Trzecim filarem legalnego korzystania z cudzych materiałów jest licencjonowanie, czyli uzyskanie zgody uprawnionego na wykorzystanie utworu. Licencja to umowa, na podstawie której twórca albo podmiot posiadający prawa majątkowe (np. producent, wydawca, agencja lub archiwum) zezwala na korzystanie z utworu w określonym zakresie. W praktyce oznacza to, że twórca cyfrowy nie „przenosi” praw, lecz uzyskuje uprawnienie do ich wykorzystania na określonych polach eksploatacji, takich jak publikacja w internecie, emisja w podcastach czy wykorzystanie w materiałach wideo.

Licencja może mieć różną formę. W obrocie profesjonalnym najczęściej zawierana jest w formie pisemnej lub elektronicznej, natomiast w przypadku platform cyfrowych akceptacja regulaminu lub warunków licencyjnych (np. przy zakupie materiałów stockowych) również stanowi ważną zgodę. Kluczowe jest jednak, aby zakres licencji obejmował sposób wykorzystania materiału, w szczególności publikację globalną, monetyzację oraz możliwość modyfikacji.

Zgody na korzystanie z utworu udziela co do zasady podmiot, który posiada prawa majątkowe.
W przypadku:

• filmów i materiałów audiowizualnych będzie to zwykle producent lub dystrybutor,
• fotografii i grafiki – autor albo agencja,
• muzyki: kompozytor, producent, wydawca lub organizacja zbiorowego zarządzania.

W praktyce licencje mogą mieć charakter niewyłączny (najczęściej stosowany w internecie), wyłączny (rzadszy i droższy), ograniczony czasowo lub terytorialnie czy bezterminowy.

Szczególną kategorią są licencje Creative Commons, które umożliwiają korzystanie z utworów bez indywidualnych negocjacji. Twórca z góry określa, na jakich warunkach inni mogą korzystać z jego materiałów.

Najważniejsze rodzaje licencji Creative Commons to:

Warto pamiętać, że konkretna licencja Creative Commons to zawsze połączenie tych elementów, np. CC BY-SA lub CC BY-NC-ND. Przed wykorzystaniem materiału należy więc sprawdzić nie tylko oznaczenie „Creative Commons”, ale także szczegółowe warunki.

Pisaliśmy o nich również w artykule Muzyka w Twojej firmie bez ryzyka – jak legalnie odtwarzać utwory i uniknąć sporów z OZZ?

W działalności twórców cyfrowych szczególne znaczenie ma oznaczenie „NC” (non-commercial). Materiały objęte taką licencją co do zasady nie mogą być wykorzystywane w projektach generujących przychód, w tym na kanałach monetyzowanych, w materiałach sponsorowanych czy w kursach online.

Warto pamiętać, że korzystanie z utworów na podstawie Creative Commons wymaga spełnienia warunków licencji, w szczególności wskazania autora, źródła oraz rodzaju licencji. Brak oznaczenia może prowadzić do naruszenia prawa.

W praktyce profesjonalni twórcy łączą różne modele korzystania z cudzych materiałów: domenę publiczną, dozwolony użytek oraz licencje. Pozwala to ograniczyć ryzyko sporów, zabezpieczyć monetyzację oraz zwiększyć wiarygodność wobec partnerów biznesowych.

Wielu twórców cyfrowych obawia się, że zarabianie na publikowanych treściach automatycznie wyklucza możliwość korzystania z prawa cytatu lub fair use. Nie jest to prawdą. Komercyjny charakter działalności nie wyłącza dozwolonego użytku, ale stanowi jeden z czynników branych pod uwagę przy ocenie legalności. Oznacza to, że możliwe jest korzystanie z cytatu także w materiałach monetyzowanych, jednak im bardziej projekt ma charakter zarobkowy, tym większe znaczenie ma proporcjonalność wykorzystania i jego rzeczywisty cel, np. analiza, komentarz czy edukacja.

Na popularnych platformach, takich jak YouTube, podcasty czy social media, monetyzacja przybiera różne formy. Najczęściej są to przychody z reklam, programy partnerskie, płatne subskrypcje i dostęp do treści premium, wsparcie od widzów (np. napiwki, superczaty, funkcja „Wesprzyj”), patronaty i crowdfunding, sprzedaż własnych produktów cyfrowych oraz współprace sponsorskie. Wszystkie te modele mogą być uznane za działalność komercyjną, ale same w sobie nie powodują utraty prawa do korzystania z wyjątków od prawa autorskiego.

Inaczej wygląda sytuacja w przypadku korzystania z materiałów na podstawie licencji. Jeżeli twórca wykorzystuje cudze treści na podstawie licencji, zakres ich użycia musi być zgodny z jej warunkami. Dotyczy to w szczególności wykorzystania komercyjnego.

Wraz ze wzrostem skali działalności rośnie zainteresowanie właścicieli praw oraz partnerów biznesowych zgodnością z przepisami. Dlatego profesjonalni twórcy rzadko opierają się wyłącznie na dozwolonym użytku. Najczęściej dywersyfikują źródła materiałów, budują własne biblioteki treści, korzystają z domeny publicznej i licencji oraz stosują cytat w sposób selektywny i świadomy. Takie podejście pozwala bezpiecznie rozwijać markę, utrzymać monetyzację i ograniczyć ryzyko sporów.

Jeżeli jesteś twórcą cyfrowym i chcesz bezpiecznie rozwijać swoją działalność, planujesz monetyzację, współprace sponsorskie lub budowanie marki osobistej, warto już na etapie strategii zadbać o zgodność z przepisami.

Wspieramy  twórców, którzy spotkali się z naruszeniem ich praw. Jeżeli ktoś wykorzystał Twoje materiały bez zgody, otrzymałeś zgłoszenie naruszenia, blokadę konta lub problem z monetyzacją na platformach takich jak YouTube czy Instagram, pomagamy w odzyskaniu kontroli nad treściami, prowadzeniu sporów oraz ochronie Twojej marki.

Jeśli masz wątpliwości, czy możesz legalnie wykorzystać dany materiał albo ktoś narusza Twoje prawa, skontaktuj się z zespołem Silesia Legal House.