Muzyka w Twojej firmie bez ryzyka – jak legalnie odtwarzać utwory i uniknąć sporów z OZZ?

Odtwarzanie muzyki w lokalu, do którego dostęp mają klienci, stanowi tzw. publiczne odtwarzanie utworu. Oznacza to korzystanie z cudzego dobra niematerialnego chronionego na podstawie ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dalej: u.p.a.p.p.). W praktyce przedsiębiorca nie „włącza po prostu radia”, lecz wkracza w sferę cudzych praw majątkowych przysługujących twórcom, wykonawcom i producentom. Co do zasady takie korzystanie wymaga uzyskania odpowiedniej licencji i wiąże się z obowiązkiem zapłaty wynagrodzenia.

Chcąc ustalić, z jakimi prawami mamy do czynienia, warto spojrzeć na muzykę z trzech perspektyw: twórcy, który napisał tekst i skomponował muzykę, wykonawcy utworu oraz producenta fonogramu, który utrwalił warstwę dźwiękową wykonania.

W praktyce oznacza to rozróżnienie trzech rodzajów praw:

• prawa autorskie twórcy,
• prawa pokrewne artysty wykonawcy;
• prawa pokrewne producenta fonogramu.

W pierwszej kolejności należy wskazać na prawa twórcy. Zgodnie z art. 17 u.p.a.p.p. twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji, a także prawo do wynagrodzenia za korzystanie z utworu. Odtwarzanie utworu stanowi jedno z pól jego eksploatacji, a zatem w takiej sytuacji dochodzi do ingerencji w autorskie prawa majątkowe twórcy. Nie można przy tym pomijać praw pokrewnych. Zgodnie z art. 86 u.p.a.p.p. artysta wykonawca ma wyłączne prawo do korzystania ze swojego wykonania i rozporządzania nim, w tym do jego publicznego udostępniania. Z kolei producentowi fonogramu, na podstawie art. 94 u.p.a.p.p., przysługuje wyłączne prawo do rozporządzania fonogramem oraz do jego publicznego odtwarzania. Tak jak w przypadku twórców, artyście wykonawcy, jak i producentowi fonogramu przysługuje prawo do wynagrodzenia za odtwarzanie artystycznego wykonania, czy fonogramu.

W konsekwencji publiczne odtwarzanie utworu muzycznego wiąże się z ingerencją nie tylko w prawa twórcy, lecz również w prawa pokrewne artysty wykonawcy i producenta fonogramu. Każdemu z tych podmiotów przysługuje prawo do stosownego wynagrodzenia za korzystanie z chronionego dobra.

Powyższe rozważania pokazują, że materia prawa autorskiego i praw pokrewnych jest znacznie bardziej złożona, niż mogłoby się to wydawać na pierwszy rzut oka. Aby zapewnić realną ochronę interesów twórców, wykonawców i producentów, ustawodawca przewidział szczególny mechanizm zbiorowego zarządzania tymi prawami.

Na podstawie zezwolenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego funkcjonują Organizacje Zbiorowego Zarządzania (dalej: OZZ), działające w formie stowarzyszeń. OZZ sprawują zbiorowy zarząd prawami autorskimi oraz prawami pokrewnymi, w szczególności poprzez zawieranie umów licencyjnych z użytkownikami utworów, pobieranie należnych wynagrodzeń oraz monitorowanie prawidłowości korzystania z chronionych utworów i artystycznych wykonań.

W praktyce OZZ pełnią rolę pośrednika między przedsiębiorcą korzystającym z muzyki a podmiotami uprawnionymi do wynagrodzenia. W Polsce funkcjonuje obecnie dziesięć takich organizacji, przy czym ich działalność koncentruje się na określonych grupach podmiotów oraz kategoriach praw. Z perspektywy przedsiębiorcy, który chce legalnie odtwarzać muzykę w lokalu, kluczowe znaczenie mają przede wszystkim cztery z nich:

• Stowarzyszenie Autorów ZAIKS;
• Stowarzyszenie Artystów Wykonawców Utworów Muzycznych i Słowno-Muzycznych SAWP;
• Stowarzyszenie Związek Artystów Wykonawców STOART;
• Związek Producentów Audio Video ZPAV.

Jak już wcześniej wskazano, każdemu, kto przyczynił się do powstania utworu, a więc autorowi, wykonawcy oraz producentowi fonogramu, przysługuje wynagrodzenie za korzystanie z wytworów ich działalności, potocznie określane jako tantiemy.

Aby legalnie korzystać z utworów muzycznych w działalności gospodarczej, przedsiębiorca powinien zawrzeć umowę licencyjną z właściwą OZZ. To, z którą organizacją należy podpisać umowę, zależy od zakresu działalności danej organizacji oraz rodzaju praw, którymi zarządza. Warto przy tym pamiętać, że w niektórych przypadkach twórcy lub producenci samodzielnie zarządzają swoimi prawami. Wówczas konieczne może być zawarcie umowy bezpośrednio z uprawnionym, zamiast korzystania z pośrednictwa OZZ.

W praktyce coraz więcej twórców decyduje się udostępniać swoje utwory w sposób umożliwiający ich wykorzystanie bez konieczności dochodzenia wynagrodzenia. Wśród przedsiębiorców rośnie zatem popularność korzystania z internetowych bibliotek muzyki, których repertuar udostępniany jest na podstawie licencji pozwalających na legalne wykorzystywanie utworów bez zawierania odrębnych umów z organizacjami zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi. Należy jednak pamiętać, że korzystając z takich banków muzyki, każdorazowo konieczna będzie weryfikacja, czy utwór został udostępniony legalnie oraz na jakich warunkach udzielana jest licencja.

W omówionych wcześniej przypadkach często stosowane są licencje Creative Commons (dalej: CC) oraz licencje typu Royalty Free. Pomimo pewnych podobieństw rozwiązania te różnią się zarówno konstrukcją prawną, jak i zakresem dopuszczalnego korzystania z utworów. Licencje Royalty Free co do zasady przewidują jednorazową opłatę lub dostęp w modelu abonamentowym, a następnie umożliwiają korzystanie z repertuaru w określonym zakresie, często bez obowiązku wskazywania twórcy. Zakres uprawnień każdorazowo wynika jednak z treści konkretnej umowy licencyjnej, która może wprowadzać ograniczenia dotyczące sposobu wykorzystania utworów, liczby lokalizacji czy rodzaju działalności. Z kolei licencje Creative Commons opierają się na modelu nieodpłatnego udostępniania utworów, przy zachowaniu określonych warunków korzystania. Z uwagi na ich dużą popularność w niniejszym artykule szczególną uwagę poświęcono właśnie temu rozwiązaniu.

Istnieje sześć podstawowych wariantów licencji Creative Commons, które powstają poprzez łączenie określonych warunków korzystania z utworu. Poszczególne oznaczenia wskazują zakres dopuszczalnego wykorzystania utworu oraz obowiązki użytkownika.

Podstawowe elementy licencji Creative Commons obejmują:

– „Uznanie autorstwa” (BY) Dozwolone jest zwielokrotnianie, rozpowszechnianie, publiczne udostępnianie oraz wykonywanie utworu chronionego prawem autorskim, a także korzystanie z utworów zależnych powstałych na jego podstawie, pod warunkiem wskazania autorstwa utworu pierwotnego.

– „Użycie niekomercyjne” (NC) – Dopuszczalne jest zwielokrotnianie, rozpowszechnianie, publiczne prezentowanie i wykonywanie utworu chronionego prawem autorskim, jak również korzystanie z utworów zależnych powstałych na jego podstawie, wyłącznie w celach niekomercyjnych.

– „Na tych samych warunkach” (SA) – Utwory zależne mogą być rozpowszechniane wyłącznie na tych samych warunkach licencyjnych, na jakich udostępniono utwór pierwotny.

– „Bez utworów zależnych” (ND) – Dozwolone jest zwielokrotnianie, rozpowszechnianie, publiczne prezentowanie i wykonywanie utworu wyłącznie w jego niezmienionej formie; dokonywanie opracowań ani tworzenie utworów zależnych nie jest dopuszczalne.

Poprzez łączenie powyższych warunków powstają konkretne warianty licencji Creative Commons, które określają zakres dopuszczalnego korzystania z utworu:

• CC BY;
• CC BY-SA;
• CC BY-ND;
• CC BY-NC;
• CC BY-NC-SA;
• CC BY-NC-ND.

Z punktu widzenia przedsiębiorcy szczególne znaczenie ma oznaczenie „NC” (non-commercial). Utwory udostępnione na takich warunkach co do zasady nie mogą być wykorzystywane w działalności gospodarczej, ponieważ licencja dopuszcza jedynie użytek niekomercyjny. W konsekwencji odtwarzanie takich utworów w lokalu przedsiębiorcy może prowadzić do naruszenia warunków licencji, nawet jeżeli samo korzystanie z utworu jest nieodpłatne.

Na podstawie umów zawieranych z serwisami streamingowymi, takimi jak YouTube czy Spotify, użytkownicy mogą odtwarzać utwory muzyczne udostępnione na platformach tych usługodawców. Warto jednak pamiętać, że każdy z popularnych serwisów streamingowych określa w swoim regulaminie zakres udzielanej licencji. Co do zasady, przewiduje ona możliwość korzystania z udostępnionych utworów wyłącznie w celach prywatnych i niekomercyjnych. Oznacza to, że odtwarzanie muzyki z takich serwisów w ramach prowadzonej działalności gospodarczej może prowadzić do naruszenia warunków korzystania z usługi.

Odnosząc się do korzystania z radio, należy przytoczyć brzmienie art. 24 § 2 u.p.a.p.p., zgodnie z  którego brzmieniem posiadacze urządzeń służących do odbioru programu radiowego lub telewizyjnego mogą za ich pomocą odbierać nadawane utwory, choćby urządzenia te były umieszczone w miejscu ogólnie dostępnym, jeżeli nie łączy się z tym osiąganie korzyści majątkowych. Warunek przewidziany w tym przepisie bywał interpretowany w praktyce dość kreatywnie. Niektórzy przedsiębiorcy próbowali bowiem ograniczyć ryzyko odpowiedzialności poprzez umieszczanie w lokalach informacji, że odtwarzana muzyka przeznaczona jest wyłącznie dla personelu. Tego rodzaju zabiegi miały charakter raczej symboliczny i nie wpływały na ocenę prawną sytuacji, ponieważ znaczenie ma faktyczny sposób korzystania z utworów.

Sąd Najwyższy w wyroku z 28 września 2005 r. (I CK 164/05) wskazał, że przedsiębiorca nie osiąga korzyści majątkowej z odtwarzania muzyki jedynie wtedy, gdy nie oddziałuje ona na klientów. W praktyce oznacza to, że muzyka może być odtwarzana np. na zapleczu lub w pomieszczeniach przeznaczonych wyłącznie dla personelu, gdzie nie wpływa na odbiór usług przez klientów. Jeżeli natomiast jest ona słyszalna w przestrzeni dostępnej dla klientów i może kształtować atmosferę miejsca, przyjmuje się, że pośrednio wspiera działalność gospodarczą, a więc wiąże się z osiąganiem korzyści majątkowych.

Podsumowując, należy przyjąć, że odtwarzanie radia w lokalu przedsiębiorstwa, w którym przebywają klienci, co do zasady nie korzysta z wyjątku dozwolonego użytku. W praktyce oznacza to, że takie działanie jest traktowane jako publiczne odtwarzanie utworów. W konsekwencji po stronie przedsiębiorcy powstaje obowiązek uregulowania kwestii licencyjnych, w szczególności zawarcia stosownej umowy z właściwą organizacją zbiorowego zarządzania lub bezpośrednio z uprawnionym twórcą oraz ponoszenia związanych z tym opłat.

Warto również podkreślić, że posiadanie i używanie odbiornika radiowego lub telewizyjnego wiąże się z obowiązkiem uiszczania opłaty abonamentowej. Obowiązek ten ma jednak odrębny charakter i nie zwalnia przedsiębiorcy z konieczności uzyskania odpowiednich licencji ani z ponoszenia opłat na rzecz organizacji zbiorowego zarządzania lub bezpośrednio na rzecz uprawnionych twórców.

Jeżeli nie masz pewności, czy sposób korzystania z utworów w Twojej działalności jest zgodny z obowiązującymi przepisami skontaktuj się z naszą Kancelarią. Oferujemy kompleksową analizę prawną, ocenę obowiązków licencyjnych oraz wsparcie w wyborze bezpiecznego i optymalnego modelu korzystania z utworów. Dzięki temu ograniczysz ryzyko sporów i nieuzasadnionych kosztów, a jednocześnie zyskasz pewność, że prowadzisz swoją działalność w sposób zgodny z prawem.