Nowy podatek od smartfonów i laptopów? Opłata reprograficzna i opłata od czystych nośników i urządzeń 2026

Zanim wyjaśnimy, czym dokładnie jest opłata reprograficzna, warto uporządkować trzy podstawowe pojęcia z prawa autorskiego, które tworzą dla niej kontekst.

Polskie prawo autorskie pozwala każdemu z nas korzystać z już rozpowszechnionych utworów na własne potrzeby, bez konieczności uzyskiwania zgody twórcy. Możemy więc zrobić kopię filmu, zdjęcia czy muzyki na telefon, tablet lub laptop, o ile jest to wyłącznie do użytku prywatnego. To właśnie dozwolony użytek, który nie narusza prawa autorskiego twórcy.

Twórca ma wyłączne prawo decydować o korzystaniu z utworu, w tym o jego zwielokrotnianiu (czyli tworzeniu kopii). Zasadą jest więc to, że kopiowanie utworu wymaga licencji lub innej zgody twórcy. Dozwolony użytek jest wyjątkiem – daje użytkownikom określoną swobodę, ale jednocześnie pozbawia twórców części potencjalnego wynagrodzenia.

Zwielokrotnianie to każda forma stworzenia kopii utworu: nagranie, skopiowanie, pobranie na dysk, zgranie na smartfon. Dzisiejsze urządzenia umożliwiają to w kilka sekund i właśnie masowość oraz łatwość kopiowania utworów stworzyły potrzebę wprowadzenia mechanizmu, który zrekompensuje twórcom korzystanie z ich treści w ramach dozwolonego użytku. Dlatego, już kilkadziesiąt lat temu powstała tzw. opłata od urządzeń i nośników oraz opłata reprograficzna.

Opłata reprograficzna to forma rekompensaty dla twórców, artystów i producentów za to, że każdy z nas może legalnie tworzyć kopie utworów na własny użytek. W praktyce oznacza to, że skoro możemy skopiować muzykę, zdjęcie czy film, twórcy otrzymują z tego tytułu niewielką opłatę. Jest ona naliczana nie od użytkowników, lecz od producentów i importerów urządzeń, które umożliwiają takie kopiowanie.

Opłata reprograficzna nie trafia do budżetu państwa. Środki z niej pochodzące są przekazywane organizacjom zbiorowego zarządzania prawami autorskimi (OZZ), które odpowiadają za ich dalsze rozdzielenie pomiędzy twórców, artystów wykonawców, producentów i wydawców.

Czym właściwie są organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi? OZZ to podmioty, których zadaniem jest zarządzanie prawami autorskimi i pokrewnymi w imieniu dużej grupy twórców. W praktyce pełnią funkcję „pośrednika” między rynkiem a uprawnionymi – pobierają wynagrodzenia, kontrolują wykorzystanie twórczości i rozliczają wypłaty. Najbardziej rozpoznawalne OZZ w Polsce to m.in. ZAIKS, ZPAV, STOART, SAWP, KOPIPOL czy REPROPOL.

Opłata reprograficzna ma charakter kompensacyjny i dotyczy ogromnej grupy twórców różnych branż. Rozdzielanie jej „ręcznie” byłoby niemożliwe, dlatego ustawodawca powierzył to organizacjom, które mają obowiązek działać w sposób przejrzysty i według określonych algorytmów, prowadzą rejestry twórców i kontrolują faktyczne korzystanie z utworów, potrafią oszacować, jakie kategorie twórców najbardziej odczuwają skutki dozwolonego użytku oraz wypłacają środki w sposób systemowy.

Środki z opłaty reprograficznej nie są więc dzielone „uznaniowo”. OZZ muszą stosować określone modele podziału, zatwierdzane przez ich organy statutowe i kontrolowane ustawowo.

To właśnie OZZ najgłośniej apelują dziś o podpisanie nowelizacji Rozporządzenia w sprawie określenia kategorii urządzeń i nośników służących do utrwalania utworów oraz opłat od tych urządzeń i nośników z tytułu ich sprzedaży przez producentów i importerów na 2026 rok, ponieważ od lat wskazują, że obowiązująca lista urządzeń jest nieaktualna i nie odpowiada temu, jak realnie konsumujemy treści.

W 2025 roku opłaty od urządzeń odtwarzających i czystych nośników oraz opłata reprograficzna, funkcjonują w oparciu o przepisy Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (art. 20 i 20¹ Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Co ważne, mimo intensywnej debaty publicznej lista urządzeń objętych opłatą nie była aktualizowana od wielu lat, a system wciąż opiera się na rozwiązaniach projektowanych w realiach zupełnie innego rynku technologicznego.

Zgodnie z art. 20 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, producenci i importerzy określonych kategorii urządzeń i nośników są obowiązani uiszczać opłatę w wysokości do 3% wartości sprzedaży urządzeń i nośników w postaci:

• magnetofonów, magnetowidów i podobnych urządzeń,
• kserokopiarek, skanerów i innych urządzeń reprograficznych, które umożliwiają kopiowanie,
• czystych nośników (np. płyt CD, DVD, kaset), wykorzystywanych do kopiowania na własny użytek przy użyciu takich urządzeń.

Niektóre z tych urządzeń nie są już masowo produkowane ani wykorzystywane w codziennym obrocie. Magnetofony, magnetowidy czy faks funkcjonują dziś głównie w archiwach lub kolekcjach hobbystycznych, a nie jako realne nośniki kopiowania treści. Tymczasem smartfony, laptopy i tablety, czyli urządzenia, na których faktycznie wykonujemy kopie utworów, nie znajdują się w obecnym katalogu.

Mimo tej anachroniczności obowiązująca regulacja precyzyjnie określa, jak rozdzielane są środki z opłaty reprograficznej między uprawnionych: twórców, artystów wykonawców, producentów fonogramów i wideogramów oraz wydawców. Obowiązek ma charakter powszechny, co oznacza, że powstaje niezależnie od tego, czy sprzedawane urządzenie będzie rzeczywiście używane do kopiowania – kluczowa jest sama możliwość zwielokrotniania, która uzasadnia rekompensatę z tytułu dozwolonego użytku prywatnego.

Kategorie urządzeń i nośników oraz wysokość opłat (próg ustawowy to 3% wartości sprzedaży urządzenia/nośnika) określa aktualnie Rozporządzenie Ministra Kultury z dnia 2 czerwca 2003 r. w sprawie określenia kategorii urządzeń i nośników służących do utrwalania utworów oraz opłat od tych urządzeń i nośników z tytułu ich sprzedaży przez producentów i importerów (Dz. U. Nr 105, poz. 991 z późn. zm.).

Co istotne, nawet relatywnie nowoczesne jak na standardy 2003 r. urządzenia (np. nagrywarki DVD, dyski twarde, pamięci masowe) wciąż pozostają tylko „protezą” dla tego, jak obecnie wykorzystujemy treści, ponieważ dziś dominują smartfony, laptopy i tablety, których w katalogu urządzeń nadal nie ma.

Warto wyraźnie podkreślić, że w polskim systemie prawnym funkcjonują dwa odrębne mechanizmy związane z rekompensatą dla twórców:

1)  opłata od urządzeń i czystych nośników oraz

2)  opłata reprograficzna od posiadaczy urządzeń reprograficznych.

Choć potocznie obie bywają nazywane „opłatą reprograficzną”, to ich konstrukcja, adresaci i podstawa naliczenia są zupełnie różne.

Art. 20 Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych dotyczy producentów i importerów urządzeń umożliwiających kopiowanie utworów (np. magnetofonów, skanerów, nośników typu CD/DVD). To ten mechanizm ma zostać zaktualizowany w 2026 roku i objąć współczesne urządzenia, takie jak smartfony czy laptopy.

Natomiast art. 20¹ Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych dotyczy natomiast przedsiębiorców prowadzących działalność polegającą na odpłatnym zwielokrotnianiu utworów, np. punktów ksero.

Opłata reprograficzna od posiadaczy urządzeń reprograficznych może wynosić do 3% wpływów z usług reprograficznych. Stawki te są elastyczne – im większa część działalności polega na kopiowaniu utworów chronionych, tym wyższa opłata.

Dopiero na tym tle można omówić, jakie zmiany przewidziano w projekcie rozporządzenia na 2026 rok i dlaczego wzbudza on tak duże emocje.

Obecny system opłat reprograficznych pochodzi z początku lat 2000 i obejmuje przede wszystkim urządzenia, które praktycznie zniknęły z rynku: magnetofony, magnetowidy, zestawy wieżowe czy płyty optyczne. Jednocześnie poza katalogiem pozostają smartfony, laptopy, tablety czy telewizory z funkcją nagrywania, czyli urządzenia, na których realnie korzystamy z treści. W efekcie ciężar rekompensaty dla twórców opiera się na sprzęcie martwym technologicznie, co nie odzwierciedla dzisiejszego sposobu kopiowania utworów.

Według uzasadnienia projektu wpływy z opłaty w Polsce należą do najniższych w UE: w 2024 r. wyniosły 35,8 mln zł, podczas gdy przy standardach europejskich powinny mieścić się w przedziale 150–200 mln zł. Oznacza to, że polscy twórcy otrzymują realnie mniejsze wsparcie niż ich odpowiednicy w innych krajach, mimo że polski rynek treści cyfrowych jest porównywalny z rynkami zachodnimi. System nie spełnia więc funkcji „godziwej rekompensaty” wymaganej przez dyrektywę 2001/29/WE.

Konsekwencje są bezpośrednie: mniejszy poziom wypłat dla twórców, ograniczone środki na działalność kulturalną i edukacyjną oraz słabsze wsparcie dla nowych i niszowych form twórczości. Stąd wyraźny nacisk organizacji zbiorowego zarządzania na wprowadzenie nowych przepisów. W ich ocenie aktualizacja katalogu urządzeń jest warunkiem, aby polski system rekompensat zbliżył się do europejskich standardów i realnie wspierał rozwój kultury w Polsce.

Projekt rozporządzenia na 2026 rok całkowicie przebudowuje obecny system opłat reprograficznych. Przede wszystkim aktualizuje katalog urządzeń, tak aby odzwierciedlał sposób aktualnego korzystania z treści. Zamiast trzech rozproszonych załączników obejmujących głównie sprzęt analogowy, pojawia się jedna, nowa tabela z 19 kategoriami urządzeń, w której po raz pierwszy uwzględniono smartfony, laptopy, tablety, dyski SSD oraz telewizory z funkcją nagrywania.

Drugim kluczowym elementem jest ujednolicenie stawek opłat. Dla większości nowoczesnych urządzeń stawka wynosi 1% wartości sprzedaży, co zastępuje dotychczasowe, często nieproporcjonalne progi (np. 3% dla magnetowidów czy kaset). Jednocześnie obniżono część stawek dla urządzeń reprograficznych (np. papier, drukarki, kopiarki), aby system był spójny i nie obciążał nadmiernie branży poligraficznej.

Nowością jest także przypisanie procentowego udziału urządzeń do trzech kategorii korzystania z utworów: audio, wideo i reprografii, co pozwala dokładniej dystrybuować środki między twórców różnych branż. Ma to znaczenie zwłaszcza w przypadku urządzeń wielofunkcyjnych, takich jak smartfony, które umożliwiają korzystanie z treści w wielu formach jednocześnie.

Choć w przestrzeni medialnej można odnieść wrażenie, że „opłata reprograficzna od smartfonów i laptopów” została już przesądzona, to na dzień 2 grudnia 2025 r. projekt rozporządzenia nadal nie został podpisany przez ministra właściwego do spraw kultury. Dokument przeszedł konsultacje publiczne i uzgodnienia międzyresortowe, ale wciąż znajduje się na ścieżce rządowej i nie wszedł jeszcze w fazę publikacji w Dzienniku Ustaw.

W projekcie przewidziano, że nowe przepisy mają wejść w życie 1 stycznia 2026 r., co wyjaśnia, dlaczego temat tak intensywnie powraca w mediach i dlaczego organizacje twórcze apelują o jak najszybsze sfinalizowanie prac. Warto jednak podkreślić: bez podpisu ministra i publikacji rozporządzenia zmiany nie obowiązują.

Projekt rozporządzenia dostępny jest tutaj: link

Mimo nośnych nagłówków o „nowym podatku od smartfonów”, projekt nie wprowadza daniny publicznej, lecz modernizuje istniejący od lat system rekompensaty dla twórców. Jednolita stawka 1% dla większości urządzeń oznacza:

• dla konsumentów – realny koszt rzędu kilku-kilkudziesięciu złotych, najczęściej wliczony w cenę urządzenia na poziomie producenta lub importera;
• dla przedsiębiorców – konieczność aktualizacji raportowania urządzeń objętych opłatą, ale przy stawce 1% nie jest to obciążenie porównywalne z „podatkiem sektorowym”;
• dla rynku – uporządkowanie systemu, który od dwóch dekad opierał się na urządzeniach praktycznie nieużywanych.

Co ważne, nowelizacja nie nakłada nowych obowiązków na użytkowników urządzeń i nie wprowadza opłat pobieranych bezpośrednio od konsumentów. Koszt pozostaje po stronie producentów i importerów, tak jak obecnie.

Podsumowując: zmiana jest systemowa, nie rewolucyjna. Z perspektywy przeciętnego użytkownika różnica cenowa będzie marginalna, natomiast dla twórców, szczególnie mniejszych, oznacza dostęp do środków, których wysokość wreszcie odzwierciedli realny sposób korzystania z utworów w erze cyfrowej.

Jeśli prowadzisz działalność związaną z wprowadzaniem urządzeń na rynek lub chcesz sprawdzić, czy nowe przepisy o opłacie reprograficznej obejmą Twoje produkty, zapraszamy do kontaktu.
Kancelaria Silesia Legal House doradza przedsiębiorcom i twórcom w zakresie własności intelektualnej.