Zakaz konkurencji w umowach z programistami B2B – jak napisać skuteczną klauzulę non-compete?

Branża IT funkcjonuje w specyficznym modelu biznesowym. Programiści bardzo często pracują projektowo, realizują usługi dla różnych klientów, przechodzą między projektami, a niekiedy równolegle współpracują z kilkoma podmiotami. Dla software house’u, firmy outsourcingowej czy spółki rozwijającej własny produkt oznacza to konieczność ochrony relacji biznesowych, wiedzy organizacyjnej oraz informacji, które stanowią o przewadze konkurencyjnej przedsiębiorstwa.

Właśnie temu ma służyć zakaz konkurencji, określany często również jako klauzula non-compete. Jest to postanowienie umowne, w ramach którego jedna ze stron zobowiązuje się powstrzymać od określonych działań uznawanych za konkurencyjne wobec drugiej strony. W praktyce branży IT zakaz konkurencji może oznaczać zakaz świadczenia usług dla konkurencyjnego software house’u, zakaz bezpośredniej współpracy z klientem końcowym, zakaz budowania konkurencyjnego produktu SaaS, zakaz pozyskiwania klientów kontrahenta czy nawet zakaz przejmowania członków zespołu.

Co istotne, zakaz konkurencji nie jest pojęciem jednolitym. To, że w umowie pojawia się nagłówek „Zakaz konkurencji”, nie oznacza jeszcze, że strony rzeczywiście rozumieją go w ten sam sposób. W praktyce właśnie nieprecyzyjne określenie zakresu zakazu stanowi najczęstszą przyczynę późniejszych konfliktów.

Jednym z najczęstszych błędów jest automatyczne przenoszenie rozwiązań znanych z prawa pracy na grunt współpracy B2B. W przypadku programisty prowadzącego działalność gospodarczą nie stosuje się przepisów Kodeksu pracy dotyczących zakazu konkurencji. Podstawą prawną jest przede wszystkim zasada swobody umów wynikająca z art. 353¹ Kodeksu cywilnego.

Oznacza to, że strony mają znacznie większą swobodę w kształtowaniu wzajemnych obowiązków niż pracownik i pracodawca. Mogą samodzielnie określić zakres działalności konkurencyjnej, czas obowiązywania zakazu, krąg podmiotów objętych ochroną czy wysokość kar umownych.

Nie oznacza to jednak pełnej dowolności. Każda klauzula zakazu konkurencji musi pozostawać zgodna z zasadami współżycia społecznego, naturą stosunku prawnego oraz podstawowymi zasadami prawa cywilnego. Innymi słowy, przedsiębiorca nie może skutecznie pozbawić kontraktora możliwości wykonywania zawodu w całej branży IT wyłącznie dlatego, że podpisał z nim umowę B2B.

Skuteczność zakazu konkurencji zależy przede wszystkim od jego precyzji. Im bardziej ogólne postanowienia, tym większe ryzyko sporu.

• Pierwszym elementem, który powinien zostać jasno określony, jest sama działalność konkurencyjna. W praktyce nie wystarczy zapis, że współpracownik nie może prowadzić działalności konkurencyjnej. Powstaje bowiem pytanie: konkurencyjnej wobec czego? Czy konkurencją będzie każda działalność związana z programowaniami? A może wyłącznie świadczenie usług dla podmiotów realizujących wdrożenia określonego systemu?
• Drugim kluczowym elementem jest wskazanie podmiotów objętych zakazem. W praktyce spotyka się zakazy odnoszące się do samego kontrahenta, jego klientów, spółek z grupy kapitałowej, partnerów biznesowych czy nawet przyszłych klientów. Im szerszy zakres, tym większe ryzyko uznania, że klauzula została sformułowana nieproporcjonalnie.
• Równie istotny jest czas obowiązywania zakazu konkurencji. W branży IT najczęściej spotyka się okres od sześciu do dwunastu miesięcy po zakończeniu współpracy. Zdarzają się również ograniczenia dwuletnie, choć ich zasadność powinna być oceniana indywidualnie.
• Wreszcie należy określić konsekwencje naruszenia zakazu. Najczęściej będą to kary umowne, możliwość rozwiązania umowy ze skutkiem natychmiastowym oraz odpowiedzialność odszkodowawcza.

W praktyce software house’ów i firm outsourcingowych najczęściej spotykanym rozwiązaniem nie jest klasyczny zakaz konkurencji, lecz zakaz bezpośredniej współpracy z klientem końcowym.

Mechanizm jest prosty – firma pozyskuje klienta, organizuje projekt, ponosi koszty sprzedaży i zarządzania relacją biznesową, a następnie angażuje kontraktora do realizacji usług. Naturalne jest więc dążenie do ograniczenia sytuacji, w której programista po kilku miesiącach nawiązuje współpracę bezpośrednio z klientem, eliminując pośrednika z całego modelu biznesowego.

Takie postanowienia są szczególnie popularne w modelu body leasingu, outsourcingu specjalistów IT oraz usług konsultingowych.

Kolejnym często spotykanym rozwiązaniem jest zakaz przejmowania klientów. W odróżnieniu od klasycznego zakazu konkurencji nie chodzi tutaj o sam fakt współpracy z innymi podmiotami, ale o aktywne pozyskiwanie klientów kontrahenta.

Dzięki temu programista może świadczyć usługi dla innych podmiotów z branży, ale nie może wykorzystywać relacji biznesowych nawiązanych podczas realizacji projektu do przejęcia klienta dla siebie lub nowego pracodawcy.

Z perspektywy przedsiębiorcy często jest to rozwiązanie bardziej skuteczne i łatwiejsze do obrony niż szeroki zakaz obejmujący całą działalność konkurencyjną.

W ostatnich latach coraz częściej pojawiają się również postanowienia dotyczące produktów technologicznych. Dotyczy to przede wszystkim spółek rozwijających własne rozwiązania SaaS, platformy analityczne, narzędzia wykorzystujące sztuczną inteligencję czy specjalistyczne systemy biznesowe.

W takich sytuacjach przedsiębiorca nie obawia się wyłącznie utraty klienta. Znacznie większym zagrożeniem może być stworzenie przez współpracownika konkurencyjnego rozwiązania wykorzystującego wiedzę zdobytą podczas realizacji projektu.

To właśnie w tym obszarze granica pomiędzy ochroną uzasadnionego interesu przedsiębiorcy a nadmiernym ograniczeniem swobody działalności gospodarczej bywa szczególnie cienka.

Coraz częściej spotyka się również klauzule zabraniające przejmowania członków zespołu. Z perspektywy przedsiębiorcy jest to zrozumiałe. Utrata kluczowych specjalistów może oznaczać utratę wiedzy projektowej, opóźnienia we wdrożeniach i konieczność ponoszenia kosztów rekrutacji.

Z perspektywy kontraktora warto jednak zwrócić uwagę, czy zakaz został sformułowany rozsądnie. Inaczej należy bowiem oceniać aktywne nakłanianie członków zespołu do odejścia, a inaczej sytuację, w której dana osoba samodzielnie aplikuje do nowego podmiotu.

W praktyce audytów umów IT regularnie spotykamy się z podobnymi problemami.

Pierwszym z nich jest definiowanie konkurencji poprzez odwołanie się do całej branży IT. Jeżeli działalnością konkurencyjną jest każda działalność związana z tworzeniem oprogramowania, w praktyce zakaz może obejmować ogromną część rynku.

Drugim błędem jest obejmowanie zakazem wszystkich spółek z grupy kapitałowej bez ich wskazania. Kontraktor często nie jest w stanie ustalić, jakie podmioty faktycznie mieszczą się w zakresie ograniczenia.

Problemem są również nieograniczone czasowo zakazy konkurencji, bardzo wysokie kary umowne oraz nieprecyzyjne określenie zakresu działalności objętej ograniczeniem.

W wielu przypadkach przedsiębiorcy kopiują wzory umów znalezione w Internecie lub stosowane przez inne firmy, nie analizując, czy rzeczywiście odpowiadają one specyfice ich działalności.

Najbardziej oczywistym skutkiem naruszenia zakazu konkurencji jest obowiązek zapłaty kary umownej. Nie jest to jednak jedyne ryzyko. W wielu umowach zastrzega się możliwość dochodzenia odszkodowania przewyższającego wysokość kary umownej. Oznacza to, że odpowiedzialność finansowa kontraktora może być znacznie wyższa niż sama kara wskazana w umowie.

Naruszenie zakazu konkurencji może również prowadzić do natychmiastowego rozwiązania współpracy, utraty wynagrodzenia, sporów sądowych oraz konieczności obrony przed roszczeniami dotyczącymi tajemnicy przedsiębiorstwa lub naruszenia obowiązków poufności.

Dlatego przed podpisaniem umowy warto przeanalizować nie tylko samą treść zakazu konkurencji, ale również wszystkie powiązane postanowienia dotyczące kar umownych, odpowiedzialności odszkodowawczej oraz ochrony informacji poufnych.

Zakaz konkurencji jest jednym z tych postanowień umownych, które najczęściej wywołują spory pomiędzy przedsiębiorcami a specjalistami IT. Dobrze przygotowana klauzula może skutecznie chronić klientów, know-how i wartość biznesu. Źle przygotowana staje się natomiast źródłem niepewności i kosztownych konfliktów.

W Silesia Legal House pomagamy zarówno firmom technologicznym, które chcą zabezpieczyć swoje interesy, jak i programistom oraz kontraktorom analizującym ryzyka związane z podpisywanymi umowami. Weryfikujemy klauzule zakazu konkurencji, przygotowujemy indywidualne postanowienia dostosowane do modelu biznesowego klienta oraz wspieramy w negocjacjach kontraktów IT.

Jeżeli chcesz sprawdzić, czy zakaz konkurencji w Twojej umowie rzeczywiście Cię chroni albo czy nie ogranicza nadmiernie Twojej działalności gospodarczej, skontaktuj się z nami.